Simfonik Yaradıcılığı

Kamera - Vokal Yaradıcılığı

F. Əmirov yaradıcılığı barədə fikirlər

Kamera - Vokal Yaradıcılığı

Bәstәkarın parlaq, emosional-gümrah tәrzli melodiyasının ürәyәyatımlılığı kamera-vokal lirikası sahәsindә daha dolğun meydana çıxmışdır.
Demәk olar ki, vokal lirikası F. Әmirov üçün, bir növ, yaradıcılıq laboratoriyası olmuşdur. Bu laboratoriyada onun yaradıcılığı üçün səciyyәvi olan obrazlar, mövzu, faktura tipi, harmonik dil işlәnmişdir. Tәsadufi deyil ki, bәstәkarın bir çox mahnıları ilə opera-dramatik vә instrumental yaradıcılığı arasında bilavasitә sıx oxşarlıq var.
Bәstәkar üç romans vә müxtәlif janrda iyirmi beşdәn artıq mahnı yazmışdır. Onların içәrisindә “Koreyalının andı” (sözlәri S. Rüstәmindir) qәhrәmanlıq-vәtәnpәrvәrlik mahnısını, “İki sahil” (sözlәri N. Dorizonundur) romapsını, tenor vә baritonla simfonik orkestr üçun A. S. Puşkinin sözlәrinә yazılmış “Qış yolu” duetini vә Z. Cabbarzadәnin sözlәrinә bәstәlәnmiş uşaq mahnılarını göstәrmәk olar.

“Gülum”, “Gülәrәm gülsәn” mahnıları; “Kor әrәbin mahnısı” yüksәk lirikanın parlaq ifadәsidir. Hәmin mahnılar әslindә iki janrın – mahnı vә romans nümunәlәrinin birlәşdirilmәsindәn ibarәtdir.

Bəstәkar romans vә mahnı janrlarına xas olan üslub xüsusiyyәtlәrini saxlayaraq onları özünәmәxsus vә müasir sәslәnmә ilә dolğunlaşdırmaqla onlara özünün fәrdilәşdirilmiş formasını verir. Bununla әlaqәdar olaraq bәstәkarın solo-vokal lirikası sahәsindә istifadә etdiyi xalq-mahnı intonasiyaları xüsusilә mühüm rol oynayır. Bu zaman milli tematika yenilәşdirilәrәk kütlәvi mahnı intonasiyaları ilә, opera deklomasiyası vә reçitativliyi slementlәri ilә üzvi surәtdә birlәşdirilir. İntonasiyanın ürәyәyatımlılığının әsas sәbәblәrindәn biri dә ənənəvi xalq musiqisi ilә bәstәkarın üslubuna xas olan romantik coşğunluğun üzvi şәkildә sintezlәşmәsidir. Bu intonasiya bütün melodik formanın plastikliyi və uyuşqanlığı ilə yanaşı, bәstәkarın melodik tәfәkkürünün başlıca vә әn maraqlı xüsusiyyәtlәrindәn birini tәşkil edir. F. Әmirovun kamera-vokal lirikasının heç dә az әhәmiyyәtli olmayan digәr üslub xüsusiyyәti onun ifadә vasitәlәrini, hәmçinin xalqın milli dilindәn mәnimsәdiyi ifadә vasitәlәrini qәnaәt vә mәharәtlә seçmәk qabiliyyәtidir.

F. Әmirovun mahnı janrına tez-tez müraciәt etmәsi faktınıi özü bәstәkarın geniş kütlәyә yaxınlaşmaq istәdiyini tәsdiq edir. Eyni zamanda bir çox mahnılar bәstәkar tәrəfindәn janrın nәzәrә çarpacaq dәrәcәdә fәrdilәşdirildiyini, ona psixoloji məna verildiyini göstәrir. Mәsәlən, bilavasitә xalq musiqisi ilә bağlı olan vә milli-kütlәvi mahnı janrına yaxınlaşan “Toy mahnısı”, daha çox janrın fәrdilәşdirildiyini göstәrәn, subyektivlәşdirilmiş vә psixoloji cәhәtdәn dәrinlәşdirilmiş “Lay-lay” belәlәrindәndir. Ayrı-ayrı hallarda biz mahnı janrının dramatik cəhәtdәn dәrinlәşdirildiyini də görürük (mәsәlәn, H. Cavidin “Şeyx Sәnan” pyesinә yazılan musiqidәn alınmış “Kor әrәbii mahnısı”).

F. Әmirovun hәlә ilk romansları intonasiya-melodik materialın böyük ehtiyatı vә dürüst seçilmәsi ilә diqqәti cәlb edirdi. Buna misal olaraq M. Y. Lermontovun sözlәrinә yazılmış “Ulduz” romansını göstәrә bilәrik. Hәmin romans haqlı olaraq böyük şairin sözlәrinә Azәrbaycan bәstәkarlarının yazdığı әn ifadәli romanslardan biri kimi qiymәtlәndirilir. Lermontovun poeziyası F. Әmirovun yaradıcılığında fәrdi, özunәmәxsus tәrzdә tәcәssum olunaraq milli ahәnglә bәzәnmişdir. Artıq bu romansda (ikinci hissәdә) biz romantik cәhәtdәn coşğun, lirik cәhәtdәn hәyәcanlı tәhkiyәnin, bir qәdәr sonra bәstәkarın opera uslubunun sәciyyәvi cizgilәrinә çevrilә bilәcәk dramatizmin vә açıq ekspressivliyin tipik nümunәsini görürük. F. Әmirovun bu ilk әsәri romansın janr әlamәtlәrnni saxlamaqla yanaşı, milli-xalq üslub prinsiplәrinin xüsusi ardıcıllıqla hәyata keçirilmәsi ilә dә fәrqlәnir. Poetik mәtnә hәssaslıqla әmәl edәn bәstәkar romansını şerә xas olan müvaziliyi – keçә mәnzәrәsi ilә (Ulduz) cavabsız qalmış mәhәbbәtin doğurduğu qәmli hissin müqayisәsinin saxlayır. Romansın xalis musiqi kompozisiyası – üçhissәli forma da bununla bağlıdır. Şerin lirik sujeti üçün sәciyyәvi olan obrazlı tәzad öz әksini iki emosional sahәnin müqayisәsindә – birinci hissәdәki daha sakit, mahnı kimi oxunan vә ikinci hissәdәki ariozolu-dramatik vәziyyәtdә tapmışdır.

F. Әmirovun vokal miniatürlәrinin müәyyən qrupunu Vətəni tәrәnnüm edәn lirik mahnılar tәşkil edir. Tәrәnnüm “Azәrbaycan” mahnısında daha sәmimi vә dolğun ifadә edilmişdir.

F. Әmirovun lirik mahnıları içәrisindә “Gülüm” qәzәlini xüsusi qeyd etmәk lazımdır. Bu vokal miniatürdә bәdii ifadәnin inandırıcılığı daha çox lirik tәhkiyәnin nәcib-ülvi tonu ilә müәyyәn olunmuş, bu ton isә mahnının bütün musiqi-üslub xüsusiyyәtlәrinә tәsir göstәrmişdir. Bu da, hәr şeydәn әvvәl, miniatürә xas olan ümumilәşdirmәdir vә bununla bәrabәr ahәngdar deklomasiyadır ki, bunun da nәticәsindә bәzi intonasiyalar xüsusilә mühüm mәna әhәmiyyәti kәsb edir. Mahnının başlanğıc melodiyası – onun bütün formasını müәyyәn edәn hәyәcanlı “Aşiqәm” nidası buna misal ola bilәr. Tәmkinli vә incә lirizmlә qeyd olunan mahnının ifadәli formasındakı çox şey Nizami şerinin әsasını tәşkil edәn qәzәlin poetik forması ilә dә barlıdır.

Ü. Hacıbәyovun qәzәl ənənəlәrini davam etdirәn F. Әmirov bu janrı özünəmәxsus tәrzdә dәrk etmiş, onu öz ifadә manerası ilә daha da zәnginlәşdirmişdir. Belәliklә dә Nizaminin qәzәli F. Әmirovun vokal-qәzәlindә Ü. Hacıbәyovun qәzәllәrindәn fәrqli olaraq, beytlәrә ayrılan mahnı formasında çox tәmkinli, mülayim, təhkiyәli lirika ilә verilmişdir.

F. Әmirov Azәrbaycan xalq sәnәtinin mahir bilicilәrindәn biri idi. O, çoxlu xalq mahnısını da nota köçürmüş vә işlәmişdir. Onun yaradıcılığı Azәrbaycan musiqi sәnәtindә yeniliyi vә özünәmәxsus milli ahәngliliyi ilә seçilir. Görkәmli Ü. Hacıbәyovun ənənəlәrini ustalıqla davam etdirmiş böyük sәnәtkar F. Әmirovun әsәrlәri öz әlvanlığı, orijinallığı vә xәlqiliyi ilә Azәrbaycan musiqi xәzinәsini zәnginlәşdirmişdir.